ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
Success Story of Herbal King Dr. Rajaram Tripathi: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬਸਤਰ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਮ ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਲਈ ਪਿਆਰ, ਸੰਘਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚੰਗੀ ਤਨਖਾਹ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ, ਅਹੁਦਾ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਅੱਜ, ਉਸੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਬਸਤਰ ਦੀਆਂ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਲੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 1,200 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ, ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀਆਂ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਰਿਟ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦਾ ਜਨੂੰਨ ਇੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਛੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਐਲਐਲਬੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਬਣਾਇਆ। ਪਿਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਉਸਦਾ ਫਾਰਮ ਕਿਸੇ ਆਮ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਰਤਿਆ। 25 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਹੈ।
ਉਸਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ "ਹਰਿਤ ਯੋਧਾ," "ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ," "ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ," ਅਤੇ "ਰਿਚੇਸਟ ਫਾਰਮਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ" ਵਰਗੇ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਖਰੀਦ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਹੁਣ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ "ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ" ਬਣਨ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਹਨ।
ਲਗਭਗ ₹100 ਕਰੋੜ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਟਰਨਓਵਰ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਚਾ "ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ" ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅੰਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ...
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?
ਜਵਾਬ: ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਜੀਵੰਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਗ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਖੇਤੀ (ਮਲਟੀ ਲੇਅਰ ਫਾਰਮਿੰਗ) ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਵਰਗੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਅਸੀਂ ਹਲਦੀ, ਅਦਰਕ, ਸਫੈਦ ਮੂਸਲੀ, ਸਟੀਵੀਆ, ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ, ਕਾਲਮੇਘ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਅਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪਲਾਂਟ ਵਰਗੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਔਸ਼ਧੀ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਕੋ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਫਸਲਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਰਾਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿੰਨ ਫਸਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਥਕਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਣ ਵਾਲੇ ਪੌਧਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਫਸਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਵੀ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬੈਂਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ‘ਖੇਤੀ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ’ ਦੇ ਦਿਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਹਰ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਨੌਜਵਾਨ ਆਈਏਐਸ, ਕਲੇਕਟਰ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਅਫਸਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਕੌੜੀ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਅਹੁਦਾ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤਨਖਾਹ ਚੈਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਹੀ ਅਸਲ ਹੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨੌਕਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਨਖਾਹ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਸੀ, ਪਰ ਖੇਤੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸਾਨ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਨਾਲੋਂ, ਉਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣਨਾ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ।” ਇਸੇ ਸੋਚ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬੈਂਕ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਜੋੜਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਲਦਾ ਹੈ। ਪੈਸਾ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਨ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸਤਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ “ਕਾਲਾ ਸੋਨਾ” - ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਕਹਾਣੀ!
ਸਵਾਲ: ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਿਸਮ MDBP-16 ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਫਰ ਅਤੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਜਵਾਬ: MDBP-16 ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਫਸਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੇਰੀ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਜ਼ਿੱਦ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਜੀਉਂਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਸਤਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ - ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਇਆ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ Piperine ਦੀ ਮਾਤਰਾ 16% ਨਿਕਲੀ - ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ, ਬਸਤਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਵੱਡੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ MDBP-16 ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ 16 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਉਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਸਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਪੌਦੇ ਸਿਰਫ਼ 1.5 ਤੋਂ 2.5 ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਉਪਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ MDBP-16 ਦਾ ਇਕੋ ਪੌਦਾ 8 ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ “ਬਸਤਰ ਦਾ ਕਾਲਾ ਸੋਨਾ” (Black Gold of Bastar) ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ MDBP-16 ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੰਗ ਲੈ ਆਈ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਲਪ ਕੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਕਾਰਨ ਸਵੇਰੇ 10:30 ਵਜੇ ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ 3:30 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪੌਦੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ। ਨਤੀਜਾ - ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਲੋਕ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ - ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਛਾਂ!
ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ “ਨੇਚੁਰਲ ਸ਼ੇਡ” ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਛਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਲਈ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਖਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਟੀਕ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਫਿਕਸ ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਰੀਆ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ 90% ਜ਼ਮੀਨ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਗਿਲੋਏ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬੇਲਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ 30-40 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾਈ ਤੱਕ ਵਾਧੂ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ 6-8 ਇੰਚ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਪਰਾਲੀ ਬਣ ਕੇ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਡਲ ਇੱਕ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ 50-60 ਏਕੜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਜਿੰਨਾ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਆਮਦਨ, ਸਾਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੇ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕਾ ਕਿਸੇ ਰੱਬੀ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ।
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ (Poly House) ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਸਹੀ ਤੇ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਈ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਕ ਆਮ ਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰੀ “ਚਿੱਟਾ ਹਾਥੀ” ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰੀਬ ₹40 ਲੱਖ ਤੱਕ ਖਰਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰਕਾਰ 50% ਸਬਸਿਡੀ ਵੀ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਸਿਰ ਲੱਖਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤ ਤੇ ਵਿਆਜ ਭਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ₹6-7 ਲੱਖ ਕਮਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਉਦੋਂ ਹੀ ਫਾਇਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨਰਸਰੀ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ (Exotic Vegetables) ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਐਕਸਪੋਰਟ ਦੇ ਪੱਕੇ ਆਰਡਰ ਹੋਣ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਆਮ ਟਮਾਟਰ, ਮਿਰਚ ਜਾਂ ਖੀਰਾ ਉਗਾ ਕੇ ਕਰੋੜਪਤੀ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ ਨੀਲਾਮ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਭਰਾਵੋਂ, ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕ-ਧਮਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਦੌੜੋ। ਉਹੀ ਖੇਤੀ ਚੁਣੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਜੇਬ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ। ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਆਣਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਿੰਨੀ ਸੱਚ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਖਿਡਾਰੀ ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਜਾਂ ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਪਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦੇਈਏ। ਅੱਜ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਆਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਝੱਲੇ, ਪਰ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਹੀ ਫੈਸਲੇ, ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅਕਲ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਉਦਯੋਗ ਜਾਂ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਜੁਨੂਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਬਰ ਅਤੇ ਸਹੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਾਨ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਫਸਲ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਉਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਫਸਲ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋਵੇ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਹੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਫਸਲ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਕਦੋਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਕਿਸਾਨ ਤਾਂ 2 ਸਾਲ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਚੁਲ੍ਹਾ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਬਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੋਟੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਖਰਚ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਆਮਦਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਚੁਣਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਲੋੜ, ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਮਿੱਟੀ ਹਰ ਬੀਜ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਮੌਸਮ ਹਰ ਫਸਲ ਲਈ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿਆਣਾ ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰੇ।
ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਤਾਬਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਹੈ - ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਫਸਲ ਬੀਜ ਦੇਣਾ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਕਿਸੇ ਫਸਲ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਵੀ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਰਾ ਜੀ, ਹਰ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੱਕੋ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ “ਭੇੜ ਚਾਲ” ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਰੇਟ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਆਣਾ ਕਿਸਾਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵੇਖ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੇ ਅਕਲ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰੋ… ਉਦੋਂ ਹੀ ਖੇਤ ਵੀ ਹੱਸਣਗੇ ਤੇ ਘਰ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਸਬਰ ਦਾ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਨੂੰ ਅੰਕੁਰ ਬਣਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਫਸਲ ਬਣਨ ਲਈ ਮੌਸਮ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਬੀਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ - "ਮਾਲੀ ਸੀੰਚੇ ਸੌ ਘੜਾ, ਰਿਤੁ ਆਏ ਫਲ ਹੋਇ" ਅਰਥਾਤ, ਚਾਹੇ ਮਾਲੀ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਫਲ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧੀਰਜਵਾਨ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ ਸੁੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਹੜ੍ਹ ਫਸਲਾਂ ਬਹਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸਾਨ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਵਾਰੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਬੀਜ ਬੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਹੀ ਧੀਰਜ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ – ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਨਬਜ਼” ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਫਸਲ ਉਗਾ ਲਈਏ ਜਿਸਦੀ ਮੰਗ ਹੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਫਸਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਦਰ-ਦਰ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਫਸਲ ਉਗਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਹੜੀ ਫਸਲ ਦੀ ਮੰਗ ਵੱਧ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਹੈ, ਲੋਕ ਕਿਹੜੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਕਿਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, “ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੀ ਅੱਜ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ।” ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਫਸਲ ਤਿਆਰ ਕਰੋਗੇ, ਚੰਗੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦੇਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਫਸਲ ਦੀ ਕਦਰ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ। ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਵੇਖੋ ਜੀ, ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਫਸਲ ਨੂੰ “ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਟੀ ਕਮਾਈ ਵਾਲੀ” ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ 3-4 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਸਮਝਦਾਰ ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮੀਦ ਇਕੋ ਫਸਲ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਗੱਲ ਬੜੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ - “ਸਾਰੇ ਅੰਡੇ ਇੱਕੋ ਟੋਕਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।” ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਮਦਨ ਬਣੀ ਰਹੇ।
‘ਹਾਈ ਵੈਲਿਊ’ ਖੇਤੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
• ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਮਦਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ - ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਸਾ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣ।
• ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ - ਜੋ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣ।
• ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ - ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਦੇਣ।
ਇਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬੈਂਕ ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮਝਦਾਰ ਇਨਸਾਨ ਕਰੰਟ ਅਕਾਊਂਟ, RD ਤੇ ਫਿਕਸਡ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਤਿੰਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਐਸੇ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਹਨ ਜੋ 10-12 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਕੀਮਤੀ ਲੱਕੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਵੀ ਲਗਾਈ ਹੈ ਜੋ 2-3 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮਦਨ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਸਫੈਦ ਮੂਸਲੀ, ਸਟੀਵੀਆ ਤੇ ਹਲਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਹਰ 3-4 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਾਈ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਵੱਡੀ ਬਚਤ ਵੀ ਬਣਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤਾਂ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਦੀ “ਬੈਂਕ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ” ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਖੇਤੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ “ਮਲਟੀ ਲੇਅਰ ਫਾਰਮਿੰਗ” ਅਪਣਾਈ ਜਾਵੇ - ਤਾਂ ਜੋ ਖੇਤ ਵੀ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਰਹਿਣ, ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜੇਬ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਭਰੀ ਰਹੇ।
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਪਾਲਿਸੀ (ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ) ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਬਦਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ?
ਜਵਾਬ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ “ਅਸਲੀ ਕਿਸਾਨਾਂ” ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੰਚਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਦਾ ਦਰਦ ਤੇ ਤਜਰਬਾ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਤਾਂ ਬੜੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਕਾਰਨ ਸਾਫ ਹੈ - ਜੋ ਲੋਕ ਏਸੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਅਤ ਭਾਵੇਂ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਸਮਝ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਦੀ ਹਰ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਮਿਲੇ ਜੋ ਧੁੱਪ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਤੇ ਜਨਜਾਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਬਸਤਰ ਵਰਗੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਲਗਭਗ 70% ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬੋਝ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਧੇ 'ਤੇ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਬੀਜ ਬੋਣਾ, ਨਿਰਾਈ-ਗੁਡਾਈ ਕਰਨੀ ਤੇ ਫਸਲ ਸੰਭਾਲਣ ਤੱਕ - ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣਾ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਔਰਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਰ ਮੰਚ ਤੋਂ “ਭਰਾਵੋ ਤੇ ਭੈਣੋ” ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ “ਭੈਣੋ ਤੇ ਭਰਾਵੋ” ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਸਾਡੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਮਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਖੇਤ ਵੀ ਸੋਨਾ ਉਗਲਣਗੇ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਆਉਣਗੀਆਂ।
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ?
ਜਵਾਬ: ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ “ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਨ” ਯਾਨੀ ਮਿਲੇਟਸ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸੁਪਰਫੂਡਜ਼ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੋਕ ਹੁਣ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਟੀਵੀਆ, ਕਿਨੋਆ ਅਤੇ ਚੀਆ ਸੀਡਜ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੇਗੀ। ਸਟੀਵੀਆ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖ ਲਓ — ਇਹ ਚੀਨੀ ਨਾਲੋਂ 25 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੈਲੋਰੀ ਨਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਭਰਾ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਨਵੀਆਂ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਫਸਲਾਂ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੇਗੀ।
ਸਵਾਲ: ਡਰੋਨ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਵੇਖੋ ਜੀ, ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਡਰੋਨ ਖੇਤੀ ਹਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੈ, ਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦਿਨ ਭਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਛਿੜਕਣ ਲਈ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਡਰੋਨ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੱਕ, ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜੇ ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਹਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਹਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਹੈ। ਓਹੋ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਡਰੋਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਜਾਣਗੇ। ਪਰ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਦਰਦ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਵਿੱਚ 200 ਰੁਪਏ ਦਾ ਪੈਟਰੋਲ ਪਵਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੱਸ ਵਾਰੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਡਰੋਨ ਖਰੀਦਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਸਤਾ ਤੇ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਹਰ ਖੇਤ ’ਚ ਡਰੋਨ ਉੱਡਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ।
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤਾਂ ਸੋਨਾ ਉਗਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਸਾਂਝੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਹਿੱਲਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮਾਜ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ-ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝੇਗਾ, ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਗੇ।
ਸਵਾਲ: ਹਾਈਡ੍ਰੋਪੋਨਿਕਸ (Hydroponics) ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ?
ਜਵਾਬ: ਹਾਈਡ੍ਰੋਪੋਨਿਕਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਖੋਜ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਖੋਜ ਲਈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ। ਇੱਕ ਏਕੜ ਹਾਈਡ੍ਰੋਪੋਨਿਕਸ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ 84 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ 4 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਸਬਜ਼ੀ ਨਾਲੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਪੋਨਿਕਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਮਹਿੰਗੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਕਨੀਕ “ਸੁਪਰ ਫੂਡ” ਅਤੇ “ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਗ੍ਰੀਨ” ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਅਮੀਰ ਵਰਗ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਡੇਢ ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੇਟ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਹੀ ਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਬੀਜ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਲਣ-ਫੂਲਣ, ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਸਕਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਚੱਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ ਵਿੱਚ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: Millionaire Farmer of India Awards 2024: ਯੁਵਰਾਜ ਪਰਿਹਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਪਹਿਲਾ ਰਨਰ-ਅੱਪ 'ਰਿਚੈਸਟ ਫਾਰਮਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਅਵਾਰਡ
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਕਿਸਾਨ ਕਹਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਫਿਰ 10 ਵਜੇ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੇਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ। ਹਾਂ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ “ਕਿਸਾਨ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸੀਨਾ ਮਾਣ ਨਾਲ ਚੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਉਗਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ “ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਰਹੋਗੇ?
ਜਵਾਬ: ਵੇਖੋ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਕੋਈ ਸ਼ੌਕ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਡਰੋਨ ਦੀ ਹੱਦ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੋਂ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਦਵਾਈ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਵਾਈ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਖੇਤ ਦਾ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਛਿੜਕਾਅ ਦੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਓਥੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕੀੜੇ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੂਰੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਲਈ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਨੀਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਰਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਆਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਖਰੀਦਣ ਦਾ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾ ਰਹੇ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ Bathinda ਦੇ ਸਫ਼ਲ ਕਿਸਾਨ ਸ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ MFOI 2024 ਦੇ National Award ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਝੋਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤਾਂ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਨਾਤਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ।” ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਨੂੰ “ਧਾਨ ਦਾ ਕਟੋਰਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਛੋਟਾ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣਾ ਘਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਧਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 1200 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕੀਮਤ ਜੋੜੀਏ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਵਾਟਰ ਹਾਰਵੇਸਟਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ ਜੋ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਸਕਣ। ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ ਉਤਪਾਦਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸਮਝੇ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ (Modern Farming) ਹੁਣ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਹਾਂ ਜੀ, ਇਹ ਇਕ ਕੌੜੀ ਪਰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅੱਜ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹਰ ਸਾਲ ਬੀਜ, ਖਾਦ, ਡੀਜ਼ਲ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਟਮਾਟਰ ਦਾ ਬੀਜ ₹70 ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੱਕੀ ਦਾ ਬੀਜ ₹60-70 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ₹20 ਕਿਲੋ ਦਾ ਭਾਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਖਰਚਾ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵੱਧਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਕਿਸਾਨ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਚਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਜ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ₹60 ਲੱਖ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ₹50 ਲੱਖ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਪੈਸੇ ਬਾਊਂਡਰੀ, ਬੋਰਵੈੱਲ, ਬਿਜਲੀ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਹੁਣ ਮਹਿੰਗੀ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਔਖੀ ਵੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਨੂੰ ਅਜੇਹੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟਾ ਸਕਣ। ਜਿਵੇਂ ਡਰੋਨ ਖੇਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ, ਪਰ ₹10-12 ਲੱਖ ਦਾ ਡਰੋਨ ਇਕੱਲਾ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਤਾਂ 4-5 ਕਿਸਾਨ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਨਵੀਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਨਵੀਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਖਰਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਮਹਿੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੀਮਤਾਂ ਘਟਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਤੇ ਟੀਵੀ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਡੀ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਸਸਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਲਾਭ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਕੈਮੀਕਲ ਖੇਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਫਲ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ… ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੱਖਾਂ ਚੰਗੇ ਜੀਵਾਣੂ ਅਤੇ ਕੀੜੇ, ਜੋ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਦੋਸਤ ਹਨ, ਕੈਮੀਕਲ ਨਾਲ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਿੱਟੀ ਹੀ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਚੇਗੀ? ਇਸ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਹੀ ਵਧੇਗੀ। ਹਾਂ, ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਂ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ “ਬ੍ਰਾਂਡ” ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਕਿਸਾਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਹੈ… ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਚੋਣਾਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ - ਹਰ ਥਾਂ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਮੁੱਲ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ, ਉਹ ਵੀ “ਕਿਸਾਨ” ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕਮਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ “ਅੰਨਦਾਤਾ” ਹੈ।
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜ “ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਮਾਡਲ” ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਹਰ ਰਾਜ ਆਪਣੀ ਤਰਫੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫਸਲ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਖੇਤੀ ਮਾਡਲ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਲਾਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਜਬੂਰੀ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਕੈਮੀਕਲ ਵਰਤੇ ਗਏ - ਉਹ ਅੱਜ “ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ” ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹੀਰੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪਿੱਛੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕੱਲ੍ਹ ਉਹੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣਗੇ।
ਸਵਾਲ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਮੈਂ ਇਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਾਂਗਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ, ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਨ ਭੰਡਾਰ ਭਰੇ ਹਨ। ਫਲ ਹੋਣ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਨਾਜ - ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੈ ਐਗਰੋ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸਟੋਰੇਜ ਦੀ ਸਹੂਲਤ। ਅੱਜ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਦੇ ਕੋਲਡ ਸਟੋਰੇਜ, ਆਧੁਨਿਕ ਗੋਦਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਖੂਨ-ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਫਸਲ ਮੰਡੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਚੋ ਜਰਾ… ਜਿਸ ਫਲ ਨੂੰ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਸਹੀ ਸਟੋਰੇਜ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਹਰ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟ, ਕੋਲਡ ਸਟੋਰੇਜ ਅਤੇ ਗੋਦਾਮ ਬਣ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਫਸਲ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਕਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਵੈਲਯੂ ਵੀ ਵਧਾ ਸਕੇਗਾ। ਫਿਰ ਕਿਸਾਨ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇਗੀ।
ਸਵਾਲ: ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀ ਹੈ - MSP ਜਾਂ ਐਕਸਪੋਰਟ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ?
ਜਵਾਬ: ਕਿਸਾਨ ਭਰਾ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਾਹਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਰੋਟੀ ਖਾਵੋਗੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਓਗੇ, ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਹੋਵੇਗਾ - ਜੀਉਣ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਠੀਕ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ MSP ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਐਕਸਪੋਰਟ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਸਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਲੋਂ ਸਲਾਹ ਹੈ - ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ “ਭੇੜਚਾਲ” ਨਾ ਕਰੋ। ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਫਸਲਾਂ ਨਾ ਬੀਜੋ। ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ, ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਸੋਚ ਬਦਲ ਲਏ, ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ - ਜ਼ਮੀਨ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਨੈੱਟਵਰਕ?
ਜਵਾਬ: ਵੇਖੋ ਜੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਜੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਕਿੱਥੇ ਕਰਾਂਗੇ? ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਸਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ - ਜ਼ਮੀਨ, ਫਿਰ ਗਿਆਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂੰਜੀ, ਮਿਹਨਤ, ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਹਿਯੋਗ। ਜਿਸ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਜ਼ਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਨਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੋਚ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਲਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਕੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਖੇਤੀ ਕੋਈ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ “ਮੰਨ ਲਿਆ” ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਤਜਰਬੇ ਨਾਲ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਾਣਾ ਬੀਜਣ ਨਾਲ 50 ਦਾਣੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਬੀਜ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ। ਅੱਜ ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੋਗੁਣੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਹੈ।
ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਫਸਲ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੀ ਅਸਲੀ “ਰਾਜਾ” ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮੰਡੀ ਕੀ ਮੰਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਫਸਲ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਕੁਆਲਟੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤੀ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਡਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹੇਗਾ। ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਾਰਦਾ, ਉਹ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉੱਥੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜੰਗ ਲੜਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਐਸੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਧਾਰਣ ਤੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਖਿਸਕਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮਾਜ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਸਮਝੇਗਾ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਬਦਲਣਗੇ। ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਲਈ ਖੁਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਦਰ ਲਵੇਗਾ।
ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਕਿਸਾਨ ਕਹਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਖੇਤ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ 10 ਵਜੇ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੇਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ। ਹਾਂ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ “ਕਿਸਾਨ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸੀਨਾ ਮਾਣ ਨਾਲ ਚੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਵਪਾਰ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਗੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਫਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ 65 ਤੋਂ 70 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਿਰਫ਼ 38-40 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੇ ਇਹ 70 ਫੀਸਦੀ ਕਿਸਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਸੁੱਕਾ, ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਸਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਣਗੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਣਗੀਆਂ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਕਿਸਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਉਸ ਦਿਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਏਗੀ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਜਵਾਬ: ਦੇਖੋ, ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਅੱਜ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਦੂਰੋਂ ਵੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਚਾਪਲੂਸੀ ਤੇ ਦਲਾਲੀ ਵਰਗੇ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਕਸਰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਚੋਣ ਰਹੇਗੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਉਹੀ ਹੋਇਆ ਜੋ ਮੈਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬੈਂਕ ਵਾਲੇ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇੱਕ ਨੋਟ ਖੁਦ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ - ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿਣਾ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਖੇਤੀ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਕੰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ੇ ਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਕਾਰਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈ ਆਈ। ਕੁਦਰਤ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਅਸਲੀ ਮਕਸਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇ ਮੇਰੀ ਨਿੱਜੀ ਰਾਏ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਕੋਸਾਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਨਾ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ।
ਸਵਾਲ: ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਕ ਆਦਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਿਵਾਈ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ - ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਾ ਮਨਣ ਦੀ ਜਿੱਦ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਆਉਣਗੀਆਂ ਤੇ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜੇ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਐਸਾ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੀਲਾਮੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਸਨ। ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ “ਡਿਫਾਲਟਰ ਕਿਸਾਨ” ਕਹਿ ਕੇ ਤਾਨੇ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ, ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਡਿਗਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਕਤ ਨੇ ਵੀ ਪਾਸਾ ਬਦਲਿਆ… ਜਿਸ ਬੈਂਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਿਫਾਲਟਰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਬੈਂਕ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ - ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਔਖੇ ਹੋਣ, ਜੇ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਜਿੱਦ ਜਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੱਬ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਸਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੇ। ਅਸਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜ, ਪਿੰਡ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ। ਜੋ ਕੰਮ ਅਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ “ਸਭ ਦੇ ਭਲੇ” ਲਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕਲੇ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ, ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਜਿੱਤ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਵੇ, ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਵੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆਵੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਚਮਕੇ।
Summary in English: Success Story of Herbal King Dr Rajaram Tripathi, See how a 100 crore business was created from agriculture
